Asıl vahim olan teknolojide geri kalmak

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Asıl dehşetli olan savaş değil, teknolojide geri kalmak

Ünlü ekonomistler Daron Acemoğlu, Simon H. Johnson ve James A. Robinson ülkelerin kurumsal kapasitesi ve refah seviyeleri üzerine yaptıkları mukayeseli çalışmalardan ötürü “Ekonomi Bilimleri Alanında 2024 Nobel Anma Ödülü” ne layık görüldükleri açıklandığında, Türk kamuoyu için bu haber bir sürpriz değildi.

Prof. Dr. Daron Acemoğlu iş ve iktisat etraflarının yanı sıra; hem CHP’in önceki Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu, hem de Adalet ve Kalkınma Partisi’nden ayrılarak Deva Parti’ni kuran Ali Babacan’ın referans aldığı tezleri ile yakından tanınıyor.

***

Acemoğlu hem ferdi, hem de grup olarak yaptığı çalışmaları sıklıkla Türk kamuoyu ile paylaşırken, üzerine siyasi bir kimlik yapışmamasına da itina gösteriyor.

Nobel Komitesi üç ekonomistin çalışmasının bir ülkenin refahı için toplumsal kurumların değerini gösterdiği tabir edilerek, “Hukukun üstünlüğünün zayıf olduğu ve kurumların halkı sömürdüğü toplumlarda büyüme sağlanamıyor ve daha uyguna gerçek bir gelişme gözleniyor.” denildi.

***

Ekonomi Bilimleri Ödülü Komitesi Başkanı Jakob Svensson “Ülkelerin gelirleri ortasındaki büyük farklılıkların azaltılması, içinde bulunduğumuz vaktin en şiddetli misyonlarından biri.” derken, ödüllü ekomistlerin çalışmalarının toplumsal kurumların kıymetini ortaya koyduğuna vurgu yaptı.

Amerika’nın önde gelen üniversitelerinden Massachusetts Institute of Technology (MIT) İktisat Enstitüsü profesörlerinden 1967 İstanbul doğumlu Karen Daron Acemoğlu ile Nobel’i paylaşan 1960 doğumlu James Alan Robinson, İngiliz- Chicago Üniversitesi’nde Harris Kamu Siyaseti Okulu’nda Saygıdeğer Dr. Richard L. Pearson Global Çatışma Araştırmaları Profesörü.

Acemoğlu ile birebir üniversiteden 1963 doğumlu Simon H. Johnson Mart 2007-Ağustos 2008 tarihleri ortasında Milletlerarası Para Fonu (IMF) Baş Ekonomistiydi.

***

Johnson-Acemoğlu ikilisinin yazdığı “Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity” (Güç ve İlerleme: Teknoloji ve Refah İçin Bin Yıllık Mücadelemiz) kitabı geçen yıl basıldı.

“Daha yeterli bir toplum için teknoloji” manifestosu niteliğindeki kitabın ana fikri, yayıncının tarif cümlelerinde şöyle verilmiş:

İlerleme, otomatik değil teknoloji konusunda yaptığımız seçimlere bağlıdır. Üretimi ve bağlantısı organize etmenin yeni yolları ya seçkinlerin dar çıkarlarına hizmet edebilir ya da yaygın refahın temeli olabilir.

Avrupa’daki Orta Çağ’da ziraî gelişmeler den elde edilen zenginliğin büyük kısmı, kiliseler tarafından ele geçirildi ve köylüler aç kalırlarken büyük katedraller inşa etmek için kullanıldı.

Bugün dünyada dijital teknolojiler ve yapay zeka artıyor. Son yarım yüzyılın bilgisayarlarda sağladığı muazzam gelişmeler, toplumları güçlendirici ve demokratikleştirici araçlar haline gelebilir.

***

Bilkent Üniversitesi İktisat Bölüm Başkanı Prof.Dr. Refet Gürkaynak X hesabından yaptığı paylaşımda Acemoğlu ve Robinson ile çalışmaları bulunan Bilkent öğretim üyelerinden Asistan Profesör Arda Gitmez’in sunum yapacağı “2024 İktisat Nobeli” seminerini duyurdu.

Semineri izleyemeyenler için Gitmez, X hesabından yaptığı seri paylaşımda Acemoğlu, Johnson ve Robinson’a 2024 İktisat Nobel Ödülü’nü getiren çalışmaları hakkında bilgi veriyor.

Gitmez, Nobel Ödülü’nü 3’lünün 2001 yılında yazdığı “The Colonial Origins of Comparative Development: An Empirical Investigation” (Karşılaştırmalı Kalkınmanın Kolonyal Kökenleri: Amprik Bir Araştırma) makalenin getirdiğini vurguluyor.

Tarihsel süreçler bağlamında mülkiyet hakkının, toplumsal refaha tesirlerini tahlil eden bir çalışma…

Google aramamda makalenin 18 bin 609 alıntılanma aldığını okudum. Gitmez de tıpkı makalenin ekonomistlerin cihanında en çok başvurulan kaynaklardan birisi olduğunun altını çiziyor.

***

Elbette ki ödüllü akademisyenler savundukları politik iktisat tezini tek makale ile sınırlamadılar.

Acemoğlu ve Robinson ile şu üç kitabı yazdı:

“Of Dictatorship and Democracy” (Diktatörlük ve Demokrasinin Ekonomik Kökenleri-2006) Ulusların Düşüşü (2012) olarak çevrilen “Why Nations Fail?” yapıtları birçok ödül kazandı. 2019 yılında yazdıkları “The Narrow Corridor” kitabı, “Dar Koridor” kapağıyla Türkiye’de de yayımlandı.

T24’ün 2022 ve 2022 Yıl Sonu Konferansları’na uzaktan bağlanarak sunum yapan Acemoğlu, yapay zeka başta olmak üzere teknolojik yeniliklerin, demografik değişimin (yaşlanan dünya nüfusu ve mülteciler sorunu) ve iklim değişikliğinin ülke ekonomilerinde büyük değişimlere yol açacağını vurguluyordu.

Gelişmekte olan ülkelerin bu değişime hazır olmadığı uyarısı getiren Acemoğlu, Türkiye’nin verimlilik sorunu olduğunu belirtiyor. Ülkenin 2006 yılından beri teknolojik yeniliklere kapandığına dikkat çekiyor. İhracat kalemleri üzerinden “Kullandığımız iş gücü, makinalar, kapital gereğince verimliliğe ulaşmamış durumda. Bunu görmenin birçok yolu var. Birebir kapitali ve tıpkı işgücünü kullanırsak gayri safi yurtiçi hasına nasıl büyür? Birçok ülkede verimlilik yılda yüzde 1-2 artar, Türkiye’de 2006 yılından bu yana sıfır.” saptamasını lisana getiriyor.

Acemoğlu, ülkedeki teknolojik gerilemeyi “kurumsal kapasite” ve “eğitiminde kalite” meselelerine bağlıyor.

***

İktidar ortakları “İsrail bize saldıracak” diye korkutarak halkın elinde, avucunda kalan son parayı da emmeye çalışıyor ya; gerçek tehlikeyi Acemoğlu anlatıyor:

“Yapay zeka üretim değil, bilgi teknolojisi. Nasıl kullanılacağı, kimin elinde olduğu ülkelerin geleceğini de belirleyecek. Çin otoriterleşmede kullandığı yapay zeka teknolojilerini diğer otoriter ülkelere ihraç ediyor. Yapay zeka bu ülkelerde hükümetlerin elinde koz haline geliyor. Amerika’da yeni teknolojinin, bilginin Google ya da Facebook üzere teknoloji şirketlerinde toplanma sorunu var. Türkiye eğitim sistemini ve kurumlarını geliştiremezse, gelişmekte olan ülkelerin gelişme suratının gerisinde kalırsa, büyük risk taşıyor. Buna demografik değişimleri de eklersek, Türkiye’nin önümüzdeki 20 yılı yeterli değerlendirmesi gerekir.”

Asıl korkmamız gereken fotoğrafı gösteriyor:

“Amerika’daki teknoloji gelişme, Çin’deki denetleme teknolojilerinin kullanımı; toplumsal kapasitenin gelişimini çok daha güç hale getirebilir. Kurumsal yapılar zayıf olduğunda yapay zeka ihtilali personellerin, vatandaşların aleyhine oluyor. Artık kredi ile büyümenin son noktalarına gelindi. Verimsiz yatırım